اما شرایط خطرناکی برای آمریکا رقم میزند
۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۹:۰۰ شب به وقت شرق آمریکا
دبی— توانایی ایران برای قطع جریان نفت از تنگه هرمز— و استفاده از آن بهعنوان اهرم فشار در مذاکره با آمریکا— در حال از دست رفتن است؛ موضوعی که خطر روی آوردن این کشور به تشدید درگیری نظامی برای محکم کردن جایگاهش را بیشتر میکند.
تضعیف موقعیت ایران در شرایطی رخ میدهد که نیروی دریایی آمریکا و تولیدکنندگان نفت خلیج فارس در دفع یا فرار از حملات ایران بهتر عمل کردهاند و باعث شدهاند نفتکشهای بیشتری بتوانند از تنگه عبور کنند.
ردیابهای دادههای نفتی میگویند صادرات نفت خام خاورمیانه در این ماه دوباره بالا رفته و به بالاترین سطح خود از زمان شروع جنگ در فوریه رسیده است. بر اساس گزارش ردیاب Kpler، تا هفته گذشته محمولههای نفتی از طریق هرمز و مسیرهای جایگزین، به نزدیک ۸۰ درصدِ حجم صادرات منطقه قبل از جنگ رسیده بود.
در ماه جاری تا الان، صادرات نفت خام تولیدکنندگان بزرگ خاورمیانه از جمله عربستان سعودی، عراق، امارات و دیگران— که از هرمز و مسیرهای جایگزین عبور میکند— به حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز رسیده است. بر اساس آمار ردیاب کشتی Huax، این بالاترین میزان از ماه فوریه است؛ زمانی که منطقه روزانه نزدیک به ۱۹ میلیون بشکه صادر میکرد.
مقامهای آگاه گفتند عربستان سعودی پمپاژ نفت خام از طریق خط لوله آسیبدیده شرق به غرب خود و بارگیری آن روی نفتکشها در دریای سرخ را هم شروع کرده است، هرچند حجم آن هنوز کم است. آنها گفتند بخشی از این تولید فعلی قرار است به پالایشگاههای داخلی فرستاده شود.
در مقابل، از زمان بازگشت محاصره دریایی آمریکا در ماه ژوئیه، ایران نتوانسته نفت خامی را از هرمز رد کند. Kpler برآورد میکند ذخایر نفتی که ایران بیرون از محدوده محاصره انبار کرده بود، ممکن است تا اواسط اکتبر تمام شود. این موضوع یک منبع درآمد حیاتی را قطع میکند، آن هم در حالی که اقتصاد کشور زیر بار تحریمها و فشارهای جنگ در حال خرد شدن است.
این تغییر، توانایی تهران را برای گرفتن امتیاز از طریق گروگان گرفتن جریان انرژی جهان ضعیف میکند و یکی از قویترین اهرمهای فشارش را در مذاکرات برای پایان دادن به درگیریها از بین میبرد.
اما این وضعیت انگیزه خطرناکی هم ایجاد میکند. در شرایطی که درآمد نفتی ایران کاهش مییابد و همسایگانش راههای دور زدن را پیدا میکنند، ممکن است ایران حملات جدید را بهترین راه باقیمانده برای فشار آوردن ببیند، حتی اگر با خطر تلافی آمریکا همراه باشد.
صنم وکیل (Sanam Vakil)، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده Chatham House در لندن، گفت: «این وضعیت نشان میدهد بازده رویکرد ایران در هرمز رو به کاهش است. چنین روندی میتواند به یک پویایی انفجاریتر منجر شود که در آن، خودشان برای خروج از این تنگنا مجبور شوند دست به تحریک بزنند یا دکمه شروع یک درگیری بزرگتر را فشار دهند.»
تولیدکنندگان نفت خلیج فارس نگرانند که زیرساختهای انرژی آنها در معرض حملات تازه قرار بگیرد. مقامهای منطقهای گفتند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) که از حکومت ایران محافظت میکند و در تنگه هرمز فعال است، تاکتیکهای خود را بهسرعت تغییر داده و میتواند حملات به بنادر، پالایشگاهها و خطوط لوله را افزایش دهد.
سپاه پاسداران (IRGC) همچنین شبکهای از شبهنظامیان منطقهای را هدایت میکند. ایران همین حالا هم در پاسخ به فشارهای فزاینده بر اقتصاد خود، با کمک متحدان حوثیاش در یمن که به کشتیها و تاسیسات عربستان حمله کردهاند، میدان نبرد را به دریای سرخ کشانده است.
پیامدهای هرگونه تشدید درگیری بسیار فراتر از این منطقه خواهد بود. اقتصاد جهانی همچنان در برابر هرگونه اختلال دوباره در جریان انرژی منطقه آسیبپذیر است. اگرچه جهش مجدد صادرات نفت از فشارها بر قیمت نفت کم کرد، اما حملات موفق میتواند خیلی سریع قیمتها را دوباره بالا بکشد.
حمد حسین (Hamad Hussain)، اقتصاددان ارشد در Capital Economics، گفت: «در نبود یک پایان قطعی برای این درگیری، موازنه ریسکهای قیمت نفت همچنان به سمت بالا سنگینی خواهد کرد.»
بعد از آنکه آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه جنگ را شروع کردند، حملات ایران در تنگه، کشتیرانی را بهشدت مختل کرد و تولیدکنندگان خلیج فارس را مجبور ساخت به دنبال راههای جایگزین بروند. عربستان سعودی نفت خام را از مسیر بیابان به سمت دریای سرخ فرستاد و امارات متحده عربی هم از خط لوله خود به بندر فجیره در دریای عمان استفاده کرد، اما این راهها کمبود را جبران نکرد. قیمت نفت بالا رفت و به دنبال آن هزینه بنزین و گازوئیل هم برای مصرفکنندگان آمریکایی بیشتر شد.
ایران از این اهرم فشار استفاده کرد تا در ماه ژوئن با پرزیدنت دونالد ترامپ (Donald Trump) توافقی امضا کند؛ توافقی که وعده میداد در ازای بازگشایی این آبراه، گشایشهای مالی فوری صورت گیرد. اما وقتی ایران حمله به کشتیهای تجاری در تنگه را شروع کرد، آن توافق به هم خورد.
آمریکا در ماه ژوئیه محاصره بنادر ایران را از سر گرفت و همزمان تلاشهایش را برای کمک به عبور کشتیهای دیگر کشورها از تنگه بیشتر کرد. صادرکنندگان خلیج فارس معمولاً به یک سامانه پیچیده متکی هستند: بارگیری نفت خام در پایانههای صادراتی داخل تنگه، جابهجایی آن از مسیر هرمز، و سپس انتقال آن به کشتیهای دیگر در نزدیکی سواحل عمان برای توزیع در بازارهای جهانی.
روز جمعه، ترامپ پیشنهاد جدید ایران برای آتشبس را رد کرد؛ پیشنهادی که قرار بود تنگه هرمز را باز کند و به محاصره بنادر ایران توسط آمریکا به مدت هفت روز پایان دهد تا فضا برای مذاکرات فراهم شود.
آیتالله مجتبی خامنهای (Ayatollah Mojtaba Khamenei)، رهبر ایران، که از زمان جانشینی پدر کشتهشدهاش در انظار عمومی ظاهر نشده، روز دوشنبه در بیانیهای که به نام او صادر شد به «مدافعان تنگه هرمز» اشاره کرد. این لحن نشان میدهد که تهران هنوز کنترل این آبراه را راهی اساسی برای وارد آوردن فشار از سوی خود بر آمریکا و متحدانش میداند.
مسیرهای فرعی اطراف هرمز هم آسیبپذیر از آب درآمدهاند. اوایل این ماه، حملات پهپادی از مبدأ عراق باعث تعطیلی خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی شد و تهدیدهای حوثیها نیز کشتیرانی در دریای سرخ را پرخطرتر کرده است. این موضوع باعث شد Aramco نفت بیشتری را دوباره به سمت هرمز هدایت کند.
این راههای جایگزین دستوپاگیر و پرهزینه هم هستند. مقامهای خلیج فارس میگویند اینها فقط راهحلهایی موقت هستند و در بلندمدت دوام نخواهند داشت.
ایران هیچ راه مشابهی برای دور زدن تنگه ندارد. نفت خامی که تازه بارگیری شده، همچنان پشت محاصره آمریکا در دهانه خلیج فارس گیر افتاده است. تحلیلگران تخمین میزنند که کامیونها روزانه نهایتاً میتوانند ۴۰ هزار بشکه حمل کنند که بخش بسیار ناچیزی از صادرات نزدیک به ۲ میلیون بشکهای قبل از جنگ است.
در همین حال، حجم نفت خام ایران روی کشتیهای خارج از محاصره — که هنوز برای تهران درآمد دارد — از ۲۹ میلیون بشکه در اوایل سپتامبر به حدود ۱۵ میلیون بشکه رسیده است. Kpler انتظار دارد این بشکهها که بیشترشان به مقصد چین میروند، با روند فعلی تا اوایل یا اواسط اکتبر تمام شوند.
